Kıtalar Neden Var? diye hiç düşündünüz mü?

tarafından
17
Kıtalar Neden Var? diye hiç düşündünüz mü?

“Gezegenimizde niçin kıtalar var?” diye hiç düşündünüz mü?

Gezegenimiz kıtalardan oluşuyor ve bu bizi Güneş Sistemi‘nin garip gezegeni yapıyor. Başka hiçbir gezegenin bizim benzer biçimde kıtaları yok.

Güneş sistemimizi daha ilkin hiç görmemiş olsaydınız, çeşitlilikten etkilenirdiniz. Halkaları olan dev gaz gezegenler, küçükten büyüğe uzanan naturel uydular, kenarlardan fırlayan buzlu kuyruklu yıldızlar, hepsi değişen miktarlarda atmosfere haiz kayalık gezegenler.

Peki ya niçin aralarından bir tanesinin kıtaları var da diğerlerinin kıtaları yok?

Evet bugünkü yazımızda bu soruya yanıt arayacağız.

Gezegenimizde niçin kıtalar var? Görsel: 2011 senesinde uzaydan görülen Akdeniz’in doğu ucu.

Gezegenimiz Dünya. Gezegenimizin sıvı suyu var (acayip!), yaşamı var, (daha da acayip!), çalkalanan levha tektoniği var (tuhaflık devam ediyor!), hatta Güneş Sistemi’nde başka hiçbir şeye benzemeyen devasa kaya kütleleri var (tamamen acayip!), Bu kütleler granit, kumtaşı, gnays, arduvaz, andezit, riyolit ve daha fazlası benzer biçimde kayalardan oluşan kıtalar.

Gezegenlerin geri kalanı neredeyse tamamen bazalt yada Dünya’ya benzer bir şeydir. Hayır, dünya bazalt yüzeyinin çoğunu derin okyanusların altında saklar, bunun yerine yoldan geçenlere gösteriş icra eden kıtasal kayalarla ucube bayrağını dalgalandırır.

Tüm bu benzersiz özellikler birbirine bağlıdır. Yüzeyde sıvı suya haiz olduğumuz için Dünya’da levha tektoniği var olabilir. Yaşam, bolca su ve volkanizmanın bir ürünü olabilir. Dünya kıtalarının bileşimi, yaşamın kaya ile etkileşimlerinin bir ürünü olabilir. Dünyayı olduğu benzer biçimde icra eden minerallerin, kayaların ve organizmanın derin vakit evrimidir.

Kıtalar Neden Var?
Kuzeybatı Toprakları, Yellowknife(Kanada’da bir şehir) civarlarında, Dünya üstündeki en eski kıtasal kabuklardan bazıları olan Kanada Kalkanı’nın bir bölümünün görünümü. Fotoğraf Kredisi: awmcphee/Wikimedia Commons.

Kıtaların oluşumu hakkında hâlâ oldukça fazla bilinmeyen var. Başka hiçbir gezegenin, Dünya’nın haiz olduğu silis bakımından varlıklı kıta kütlelerine haiz olmadığından oldukça eminiz. Mars, jeologların “gelişmiş” kayalar söylediği şeye (başka bir deyişle, bazalttan daha çok silika) haiz olabilir. Venüs de birazcık olabilir. Ay’ın, ilkel bir magma okyanusunda yüzen daha hafifçe minerallerden oluşmaları haricinde, kıtalara benzeyen anortozit yaylaları vardır.

Hiçbir gezegen, Dünya’nın kıtaları olan karmaşık volkanik kayaçlar, tortu, metamorfik kayaçlar ve soğumuş magma karışımına haiz değildir. Avustralya’da bulunan ufak zirkon kristallerinin yaşlarına dayanan mevcut kuram, kıtaların 4 milyar yıldan fazla bir süre ilkin oluşmaya başlamış olabileceğine ışık tutuyor.

Bununla beraber, hepsinin mevcut boyutlarına yaklaşmak için hızla mı oluştukları yoksa vakit içinde, yavaş yavaş mı büyümüş olduğu ucu açık bir sorudur.

Kıtalar Neden Bu Kadar Hususi?

Kıtalar Neden Var?
Başka hiçbir gezegenin bizim benzer biçimde kıtaları yok.

Kıtalar, okyanus tabakalarından daha azca yoğun ve oldukça daha kalındır. Okyanus havzalarımız, esas olarak, altlarındaki kabuğun daha yoğun ve daha ince bazalt plakaları olduğundan var olurlar, doğrusu bunlar Dünya’nın sünek(uzayabilen, gerilebilen.) mantosunun daha altında yer alır (not: Dünya’nın mantosu erimiş magmadan yapılmaz ). Öte taraftan kıtalar, daha düşük yoğunlukları ve daha kalınca profilleri sebebiyle, öteki katmanlardan yüksekte ve denge halindedir (izostazi olarak da bilinir).

Kıtalar da değişiyor. Plaka tektoniği ile beraber, kıtaların çarpışarak Pangea benzer biçimde devasa süper kıtaları oluşturduğu ve sonrasında yüz milyonlarca yıl süresince ayrılmış olduğu “süper kıta döngüsü” ( Wilson Döngüsü olarak da bilinir ) gelir. Bugün, bir süper kıtaya yakın olan tek şey Avrupa, Asya ve Hindistan’ın karışımıdır.

Kıtaların çekirdeği

kıtalar
kıtalar

Kıtalarımızın en eski kısımlarına kraton denir (eğer bu kayalar yüzeyde açığa çıkarsa, kalkan olarak adlandırılırlar). Bunlar, çoğu zaman bir tüm olarak kıtadan oldukça daha ufak olan her büyük kıtanın çekirdeğini temsil eder.

Bu alanlar, yüz milyonlarca ila milyarlarca senedir çarpışmalar yada yarıklar benzer biçimde etken tektonik süreçlerde pek görülmedi. Şimal ABD’da, kraton Şimal Kanada ve Grönland’dan güneye, doğrusu Teksas’a uzanır, sadece yüzeyde yalnızca bir kısmı açığa çıkar.

Bir çok kıtaların boyutu kendi kratonlarının boyutundan daha fazladır, bu yüzden kıtaların Dünya’nın erken tarihinde aniden oluşmadığını biliyoruz. Kıtaların eski çekirdekleri hakkında düşünce edinmek için aşağıdaki dünyanın kratonlarının bir haritasını inceleyebilirsiniz.

En büyük sorulardan biri, tüm kıta vakasını neyin başlatmış olduğu ve onu devam ettiren şeyin ne olduğu olabilir. Güneş sistemimizin öteki kayalık gezegenlerinde bu şekilde görünmüyordu. Bu, kıtaların olabildiğince tam olarak gelişmesine destek olan sıvı suyumuz ve erimiş/katı çekirdeğimiz benzer biçimde Dünya’ya özgü bazı faktörlerin olduğu anlamına gelir. Sadece, dedikleri benzer biçimde, hepsi bu kadar değil.

Bununla birlikte, kıtalarımızı Güneş Sistemi’ndeki bu tür bileşimsel tuhaflıklar haline getirmeye devam eden süreçler, yaşamın kendisiyle bağlantılı olabilir. Dünya kıtalarına erişince işler daha da tuhaflaşıyor.

İlerleyen zamanlarda bu mevzuya ilişkin yeni araştırmalardan bahsedeceğiz. Takipte kalınca.

Çeviren: Yusuf Yılmaz / Kaynak: Astronomy

Bunlar da ilginizi çekebilir:

  • Dünya Genelinde Kaç Kıta Var, Kıtaların İsimleri Nedir?
  • Hiç Var Olmayan Yitik Kıta: Mu Kıtası Nedir?
  • Yeraltındaki Kıtalar Dünya Kadar Yaşlı Olabilir
  • Afrika Kıtası İkiye Ayrılıyor
  • Yitik Kıta Atlantis Hakkında Bilinmeyen 5 Data
  • Eski Yitik Bir Kıtanın Parçası Kanada Kıyısında Ortaya çıkarıldı!

The post Kıtalar Neden Var? diye hiç düşündünüz mü? appeared first on Beyinsizler – Popüler Bilim Ve Teknoloji Haberleri.